احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
208
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
بايد بيم داشت كه وضعيات ايران از اين بدتر خواهد شد اين مسئله كه آيا دولتين روس و انگليس قادر خواهند بود دولت ايران را مطمئن سازند كه مسئوليت خود را انجام خواهند داد يا خير بمرور زمان معلوم خواهد شد ليكن فرضا هم در آن مقام برآيند باشكالات برخواهند خورد . ايرانيها به اين عقيده خود كه معاهده روس و انگليس براى تجزيه ايران بوده اين عقيده را هم اضافه كردهاند كه روسيه شكست خواهد يافت عقيده مزبور از حوادث آذربايجان و وقايع اروپا توليد شده است . جيب اغلب رجال ايران را آلمانها پر كرده و يك مذهبى در ميان آنها توليد شده و حتى بسيارى بفكر افتادهاند كه حالا آن ساعتى رسيده است كه ايران ضربتى زده خود را از رقيت روس و انگليس آزاد سازد . ايرانيها نظريات خود را در خصوص جنگ از منابع آلمانى اخذ ميكنند و تا عقيده آنها در صحت داشتن اين اخبار و عدم صحت اخبار واصله از دو دولت غيرمعتمدشان ثابت است واضح است كه وقوع همهچيز ممكن خواهد بود از قرار معلوم بعضى اقدامات احتياطيه تا به حال به عمل آمده است اقدام ثانى بايد اين باشد كه ديپلماسى انگليس و روس در ايران تفوق و حاكميت پيدا كند تا زمانيكه بريطانياى كبير نظر اطمينان دولت ايران را جلب ننمايد در آن مملكت امنيت و وثيقه نخواهد بود كه دولت انگلستان عمليات خود را در آنجا وسعت بدهد . 10 سپتامبر - 29 شوال - در نتيجهء ملاقات سردار بهادر بختيارى با نگارنده قرار شد اقدامى در اصلاح بين صولت الدوله قشقائى و حاج مخبر السلطنه والى فارس به عمل آيد . سردار بهادر گفت به منظور اتحاد ميان عموم عشاير جنوب فردا ميرزا اورنگ وقار السلطنه وكيل فارس بقشقائى خواهد رفت و اين اتحاد بنفع سياست آلمان تمام خواهد شد چنانچه سفارت آلمان هم در همين طريق گام بردارد بسيار مؤثر خواهد بود . در نتيجه صلاح انديشى سردار بهادر نامه زير از طرف وزيرمختار بعنوان صولت الدوله بوسيلهء وقار السلطنه ارسال شد : طهران بتاريخ 11 سپتامبر 1915 مطابق سلخ شوال 1333 - جناب صولت الدوله ايلخانى محترم ايل جليل قشقائى جناب مستطاب دوستان استظهارا مشفقا مكرما مهربانا نظر به دوستى و مودتى كه همواره آن جناب با قونسولهاى آلمان در بوشهر و شيراز داشتهاند دوستدار در مقام مصادعت برآمده بوسيله شخص محترم و معززى كه از طهران بشيراز مسافرت مىكند بنگارش اين مكتوب مبادرت ميورزد از تمام قلب نهايت امتنان را از جنابعالى دارم كه هميشه روابط خود را با نمايندگان دولت امپراطورى آلمان محفوظ داشته و از اين حسن رفتار خويش منافع ايران را كه با مصالح آلمان توأم است منظور فرمودهايد دولت آلمان دوست حقيقى ايران و اعليحضرت شاهنشاه تاجدار ايران و طالب استقلال و محروميت ايران است . چون امپراطور مفخم آلمان اظهار فرموده است كه با قدرت كامله و بازوى تواناى خويش بمساعدت اسلام اقدام ميفرمايد تكليف هر ايرانى و هر مسلمانى است كه از همراهى با دشمنان اسلام و ايران خاصه با انگليسها استنكاف ورزد انگليسها در موقع تصرف و الحاق بندر بوشهر بطور وضوح ثابت كردند كه در فكر معاضدت با ايران نيستند بلكه ميخواهند خاك پاك اين مملكت را گرفته آزادى و استقلال ملى سواران شجاع و سلحشور ايرانى را در تحت رقيت و اسارت انگليس درآورند مدتى است كه دوستدار نام آن جناب را مثل يك شخص وطنپرست و صميمى نسبت بدولت متبوعه خودتان و حامى و پايبند دين مقدس اسلام شناخته و دوستى با شما را بسيار مغتنم ميشمارم مطمئن باشيد همانطور كه آلمانها با دشمنان خود معامله شديد مينمايند و دمار از روزگار آنها برميآورند همانقسم نسبت بدوستان خويش صادق و ثابتقدم هستند چنانچه آن جناب بخواهند با دوستدار طرف مكاتبه واقع شوند خوب است بوسيله قنسول آلمان مقيم شيراز كه مورد اعتماد تام دوستدار مىباشد و هميشه براى مذاكره با جنابعالى حاضر خواهد بود اقدام فرمايند . در خاتمه براى بروز دوستى باطنى خود باسم يادبود تحفه محقرى خدمت عالى ارسال داشته اميدوار است با قبول آن قرين امتنانم فرمائيد موقع را براى اظهار مودت خالصانه و احترامات فائقه مغتنم ميشمارم امضاء شاهزاده هانرى سى و يكم دورويس وزيرمختار اعليحضرت قويشوكت امپراطور كل ممالك آلمان . تحفه ارسالى عبارت بود از يك تفنگ كه روى آن كاغذى بدين مضمون به زبان فارسى الصاق شده بود « اين تفنگ را مخصوصا اسلحهساز اعليحضرت امپراطور براى جناب صولت الدوله قشقائى ساخته و پرداخته است بسيار سبك است و بايد با باروت سياه پر شود زيرا باروت بىدود بلوله آن ضرر مىرساند » . يكشنبه 12 سپتامبر 1915 شاهزاده اعتضاد السلطنه برادر ارشد شاه كه چندى قبل به حكومت مازندران معين شده بود امروز با معاون خود عماد السلطنه به طرف مازندران عزيمت نمود قبل از حركت نگارنده ملاقاتى با او نمودم . دوشنبه 13 سپتامبر 1915 دولت ايران تصميم گرفته است صفاء الممالك وزيرمختار شاهنشاهى مقيم اطريش را كه از منسوبين مشير الدوله و مؤتمن الملك مىباشد بوزيرمختارى در برلن منصوب دارد